حافظهی جمعی، بنیادی برای دادخواهی
ناصر مهاجر
متن سخنرانی در برنامهی کانون زندانیان سیاسی ایران در تبعید، به مناسبت سی و دومین سالگشت کشتار بزرگ زندانیان سیاسی ایران در سال 1367، استکهلم، 6 سپتامبر 2025
اجازه دهید با درنگ بر دو مفهوم ((concept کلیدی که در سرنوشتهی این گفتار آمده است، آغاز کنیم: ۱) حافظه جمعی و ۲) جنبش دادخواهی.
«حافظهی جمعی» مفهومیست به نسبت نو. این مفهوم را موریس هالبواکس ( Maurice Holbawachs)، جامعهشناس نامدار فرانسوی برساخته و در یکی از کتابهایش واشکافته: کتابِ «چارچوبهای اجتماعی حافظه» که در سال ۱۹۲۵ به چاپ رسید. درست پنج سال پس از مرگ وی که به سال ۱۹۴۵ روی داد و در یکی از اردوگاههای کار اجباری فاشیستهای شهر بوخنوالد، کتاب دیگری از او انتشار یافت به نام «حافظهی تاریخی». این کتاب در کوتاه زمانی توجه جامعهشناسان و پژوهندگان تاریخ را به خود جلب کرد و در اوج بحث و بررسیهای پدیدهی فاشیسم، در جامعهی مدنی آن روز اروپا و آمریکای شمالی نیز جا باز کرد.
هولباخ پیش از آنکه مفهوم «حافظهی جمعی» را برنماید، خوانندهی خود را با گونههای «حافظه» و کارکرد پیچیدهی آن آشنا میکند؛ چه در بُعد عصبشناسانه (neurologic) و چه در بُعد روانشناسانهی این مفهوم. بر آن نیستم که در این گفتار سخن او را بازگویم. اما درنگی کوتاه بر دو پایهی اصلی نظریهی هالبواکس، برای نشست امروز ما واجب است. نخست اینکه «حافظهی جمعی» – که «حافظهی همگانی» و «حافظهی تاریخی» نیز از مشتقهای آن است ـ بیشتر وقتها از «حافظههای فردی» ساخته میشود؛ البته حافظههای فردی به روایت کشیده شده. همینجا بگویم که جایگاه روایت (narrativre) در شکلگیری حافظهی تاریخی نیز بسی والاست؛ بهویژه در تاریخنگاری از پائین (history from below): یا “تاریخنگاری پائینیها”، “تاریخنگاری فرودستان و ستمکشیدگان”؛ و یا به قول آنتونیو گرامشی، تاریخ قشرهای subalterne.
کاربست گستردهی مفهوم «حافظهی جمعی»، به ویژه پس از شکست فاشیسم و برگذاری دادگاه نورنبرگ، برداشتها و تعبیر و تفسیرهای گوناگونی به همراه آورد. اما این دورهی آشفتگی زودگذر بود. در دو دههی گذشته، با همرایی وهمآوازی چشمگیر پژوهندگان علوم اجتماعی، روبرو بودهایم. به باور این نگارنده، آنچه ماریکلر لاوابر (Marie- Claire Lavabre) نگاشته، دقیق است و در خور بازگویی. مینویسد:
«در رایجترین کاربرد، حافظهی جمعی به حافظهی مشترکِ رویدادی در گذشته اشاره دارد . رویدادی که به گونهای همگانی زیسته شده؛ به مثل، توسط یک جمع – بزرگ یا کوچک – یک ملت، یک روستا یا یک خانواده.»
ناگفته پیداست که «حافظهی فردی» از یک رویداد، به ویژه رویدادهای اجتماعی، متناسب با تجربهی زیسته، موقعیت، دقت، حساسیت، شناخت، هوشمندی و پیشینه
6 سپتامبر 2025