شهرنوش پارسیپور، نویسندهی ایرانی زنان بدون مردان، در هشتاد سالگی درگذشت
الا گریمیر، روزنامه گاردین، ۷ ژوئیه ۲۰۲۶
برگردان به فارسی: ناصر مهاجر
شهرنوش پارسیپور، نویسندهی نامدار ایرانی که کارهای شورشگرایانهاش در زمینهی داستان فمینیستی بارها به زندانی شدنش انجامید، در ۸۰ سالگی، چشم بر جهان فرو بست.
شهرنوش پارسیپور از پیشگامان ادبیات زنورانهی ایران، در رمانهایش و از آن میان زنان بدون مردان و طوبا و معنای شب، فرهنگ مردسالارانهی مملکتاش را سخت به نقد میکشید. او چهار بار زندانی شد؛ به دوران شاه و سپس در جمهوری اسلامی.
در سال ۲۰۲۶ رمان زنان بدون مردان ـ که به قلم فریدون فرخ از فارسی به انگلیسی برگردانده شده ـ برای نخستین بار در بریتانیا به چاپ رسید و در فهرست بلند جایزهی بینالمللی بوکر International Booker prize جای گرفت.
ناشر بریتانیایی او، دنیس رُز هنسن، میگوید: «میراث شهرنوش پارسیپور در تاریخ ادبیات، به راستی با هیچ کس دیگر سنجشپذیر نیست؛ بینش یگانه و دلیری باور نکردنی او برای بسیارانی ستارهی راهنما بوده است و خواهد بود». خانم دنیس رُز ادامه میدهد: «تا همین چند روز پیش که با شهرنوش در رابطه بودم، همانی بود که بود: سخاوتمند، گرم، روراست، تیز و درخشان. جایش عمیقا خالی خواهد ماند.»
پارسیپور در روز ۱۷ فوریه ۱۹۴۶[۲۸ بهمن ۱۳۲۴] در تهران به دنیا آمد. در دانشگاه تهران جامعهشناسی خواند. نخستین رماناش، سگ و زمستان بلند در سال ۱۹۷۴[۱۳۵۳] به چاپ رسید. به این ترتیب، دومین زن رماننویس ایران شد؛ در پی سیمین دانشور و کتاب وی سووشون که در سال ۱۹۶۹[۱۳۴۸] انتشار یافته بود. آن نخستین کارهای پارسیپور، دربارهی یک زن جوان ایرانی بود که از رهگذر برادر و دوستان وی با کنُشگری آشنا شد.
نخستین بار که پارسیپور به زندان افتاد، پس از آن بود که در مقام تولید کنندهی یک برنامهی تلویزیونی از شغلش استعفاء میدهد، در اعتراض به اعدام دو شاعر [کرامت دانشیان و خسرو گلسرخی] به دست پلیس مخفی ایران، ساواک. دگربار در دههی ۸۰ [۶۰ خورشیدی] به زندان میافتد؛ بی هیچ اتهامی، برای چهار سال و هفت ماه! این تجربهاش را در خاطرات زندان نگاشته است که بیکم و کاست و برای نخستین بار در سال ۲۰۲۷ انتشار مییابد.
او در سال ۱۹۸۹[۱۳۶۸] کتاب طوبا و معنای شب را به چاپ رسانید؛ رمان تاریخیای که داستان زندگی یک زن را به صحنه میآورد؛ در رویاروی با سدهی بیستم ایرانِ بیش از پیش دگرگون شده. پس از اینکه پدرش میمیرد، طوبای ۱۴ ساله با مردی ۵۲ ساله ازدواج میکند. مرد، در دم او را طلاق میدهد، به سببِ طبیعتِ رک گویاش. آنگاه با یک شاهزاده ازدواج میکند که از او چهار فرزند دارد. اما پس از اینکه او راه بیوفایی پیش میگیرد، از او جدا میشود و سرآخر مادر سالاری پیشه میسازد. این رمان در سال ۲۰۲۸ [۱4۰۷] به انگلیسی انتشار مییابد؛ به وسیلهی انتشارات پنگوئن.
در سال ۱۹۸۹[۱۳۶۸] پارسیپور، زنان بدون مردان را نیز به چاپ رسانید؛ عنوان کتاب به مردان بدون زنان ارنست همینگوی اشاره دارد! رمان، در متن کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ جریان دارد و داستانهای پنج زن را درهممیتند که در جستجوی راه رهایی از ستم پدرسالارانه هستند؛ در یک باغ. بازآفرینی آن در فیلمی به کارگردانی شیرین نشاط صورت گرفت؛ در سال ۲۰۰۹ [۱۳۸۴].
رمان در فضاهای زیرزمینی ایران، یک موفقیت بود. طولی نکشید که همسر یکی از کارگزاران جمهوری اسلامی آن را میبیند و پارسیپور دوباره به زندان میافتد؛ این بار برای به تصویر کشیدن تمایل جنسی زنان. پارسیپور از سال ۱۹۹۴ [ ۱۳۷۳] در تبعید سیاسی زیست؛ در ایالات متحده آمریکا.
«زنان ایران خیلی تغییر کردهاند؛ خیلیها بیحجاب هستند»؛ این را در مصاحبهای با گاردین گفت در ماه مارس [اسفند] «اهمیت نمیدهند به آنچه جمهوری اسلامی میگوید». و میافزاید،”«زنان ایران باعث برافتادن جمهوری اسلامی میشوند».
پارسیپور از همان دوران کودکی میخواست نویسنده شود. در یکی دیگر از مصاحبههای ماه مارساش گفت که برگردان فارسی آرزوهای بزرگ را ۳۶ بار پی در پی خوانده است و از آن به عنوان کتابی یاد کرد که به او نویسندگی آموخته است. جز دیکنز، از تاثیرگذاری داستایوفسکی و کافکا نیز یاد کرد.
برگرفته از: عصرنو
دهم ژوئیه 2026